De natuur heeft ons met een indrukwekkend reactiemechanisme uitgerust die iedere keer optreedt zodra wij ons bedreigd voelen. De beschermingreacties van dit mechanisme zijn belangrijk voor onze overleving en dus onze evolutie. Ons lichaam moet zich constant aanpassen aan een constant veranderende omgeving. Als het warm is gaan we transpireren om het lichaam af te koelen. Als er plotseling gevaar dreigt, moet ons lichaam en geest met spoed gevechtsklaar gemaakt worden. We moeten snel en adequaat kunnen reageren om het gevaar te beantwoorden. Het mechanisme verantwoordelijk voor de beschermingsreactie tegen mogelijke bedreigingen wordt in literatuur een 'fight or flight ' reactie genoemd en speelt zich voornamelijk af binnen ons sympatisch zenuwstelsel. Het sympatisch zenuwstelsel is het deel van het zenuwstelsel wat zich vooral bezighoudt met reacties op prikkels van buiten af (bijv. geluid, temperatuur, omgeving, gevoelens…etc). Dit zenuwstelsel is verantwoordelijk voor bekende gevoelens van angst, onrust en algemene spanning. Als we in een 'flight of flight' situatie terechtkomen zorgt het sympatische zenuwstelsel er binnen enkele seconden voor dat:

• De stofwisseling toeneemt
• De ademhaling versnelt en omhoog gaat
• De hartcapaciteit een factor 4 tot 5 toeneemt
• De bloeddruk omhoog gaat
• Er diverse stress hormonen vrijkomen (bijv adrenaline)
• De bloed toevoer naar vitale organen toeneemt en naar de spijsverteringsorganen en huid afneemt
• De zintuiglijke waarneming toeneemt en we alerter worden.
• De spierspanning toeneemt.

Al onze energie gaat efficiënt naar de functies van ons lichaam die we nodig hebben om te overleven. We verkeren in de opperste staat van paraatheid en denken voor het moment alleen even aan de korte termijn om de situatie succesvol te doorstaan. Gelukkig heeft de natuur er voor gezorgd dat we nog een ander deel van ons zenuwstelsel, het parasympatisch zenuwstelsel, gebruiken dat zich met name met ontspannen bezighoudt. Dit stelsel werkt het best als we ontspannen en is voornamelijk verantwoordelijk voor het herstel en de groei van onze lichaamscellen, assimilatie en de opbouw van onze reserves. Deze twee zenuwstelsels werken als communicerende vaten en horen normaal gesproken in evenwicht te zijn, ook wel homeostase genoemd. Het hele proces wordt geregeld door een klier met de naam hypothalamus die deel uitmaakt van onze limbische hersenen. Deze hersenen zorgen voor de inwendige toestand van ons lichaam alsmede emoties en driften. De hypothalamus stuurt de opdrachten voor de fight or flight reactie door middel van hormonen en neuropeptiden in de bloedbaan en door zenuwverbindingen. De mix en hoeveelheid van hormonen en neuropeptiden hangt af van het gevaar, de situatie, de ernst etc. Deze hormonen bepalen vaak ons gedrag, gevoel en emoties op dat moment.


Normaal gesproken komen onze twee zenuwstelsels snel in evenwicht als het gevaar geweken is. De 'fight or flight' reactie kost veel energie, maar is wel een reactie die het lichaam prima behoort aan te kunnen. Echter in tegenstelling tot de dierenwereld beletten onze emoties en gedachten helaas vaak een snelle terugkeur naar het evenwicht. De dierenwereld heeft hier minder moeite mee en dat verklaart waarschijnlijk ook waarom we bij beesten nooit echt stress gerelateerde klachten zien. Het is belangrijk om aan te geven dat niet alleen natuurlijke gevaren als een tijger, afgrond, of beroving door onze hersenen gezien worden als een mogelijk gevaar. Alles wat ons gevoel van welzijn bedreigt kan een reden zijn voor het ingangzetten van de fight or flight reactie. Als onze sociale status bedreigd wordt, onze opvattingen, ego, of invulling van onze verlangens onder vuur komt, zien we vaak dat of we het leuk vinden of niet dat het proces in gang gezet wordt. Beide zenuwstelsel zijn bovendien hoogst gevoelig voor beelden en hebben stresssituaties uit het verleden vaak goed vastgelegd. Wanneer we in de toekomst met vergelijkbare beelden geconfronteerd worden kan dit ondanks dat er misschien wel geen gevaar dreigt toch een reactie geven. Denk eens aan al die situaties dat een muziekje of geurtje je een bepaalde situatie doet herleven of herinneren.

Aangezien stress vaak een onbewust proces is verkeren we misschien wel vaker dan we denken in een fight or flight modus. Allereerst, hebben we soms niet in de gaten dat we stress ervaren. Ten tweede, zijn er misschien wel meer situaties en gebeurtenissen die stress bij ons veroorzaken. Ten derde naarmate de stressreactie langer aanhoudt wordt het moeilijker om deze te herkennen en bewust met stress om te gaan. We worden langzaam maar zeker steeds onbewuster met alle gevolgen van dien. Voor we het weten lopen we langdurig met een hoge spierspanning, bloeddruk, hoge ademhaling, slechte stofwisseling en een verstoorde spijsvertering rond. Langdurig in de 'fight or flight' status verkeren wordt steeds meer gezien een van de belangrijkste oorzaken van de in de westerse wereld veel voorkomende welvaart, beroeps en stressgerelateerde ziekten (burn-out, RSI..etc). De langdurige overbelasting kost veel energie, gaat ten koste van belangrijke lichamelijke processen en belast delen van ons lichaam langdurig en heeft een sterke invloed op ons emotioneel welbevinden.